Trong nghiên cứu về y tế cộng đồng, có một thuật ngữ vô cùng nhức nhối gọi là "preventable deaths" (những cái chết phòng tránh được / những cái chết dự báo trước). Theo định nghĩa y khoa, đây là những ca tử vong do các bệnh lý hoặc điều kiện sức khỏe mà đáng lẽ ra, dưới sự can thiệp kịp thời của hệ thống y tế công cộng và xã hội, hoàn toàn có thể tránh được.
Nhìn lại quá khứ, hẳn nhiều người trong chúng ta vẫn chưa quên vụ tai nạn thương tâm từng làm rúng động cả nước của cậu bé Hạo Nam — một đứa trẻ 10 tuổi nhưng chỉ độc duy nặng vỏn vẹn 20kg. Thời điểm đó, mạng xã hội nổ ra nhiều tranh cãi vì không ít người từ chối tin rằng một đứa trẻ 10 tuổi ở thế kỷ 21 lại có thể còi cọc đến thế.
Nhưng là một người từng trải qua thời ấu thơ suy dinh dưỡng, và từng đi qua nhiều vùng quê nghèo, thầy Híu tin vào con số đó. Để chúng ta có một cái nhìn trực diện và bớt ảo tưởng hơn về thực trạng, hãy cùng nhìn vào những số liệu thống kê bản lề về tình trạng y tế và dinh dưỡng của trẻ em Việt Nam:
- Tai nạn thương tích: Cứ mỗi giờ đồng hồ trôi qua, tại Việt Nam lại có một trẻ em tử vong vì đuối nước hoặc tai nạn giao thông.
- Bệnh lý học đường & môi trường: Mỗi ngày trôi qua, có khoảng 100 trẻ em Việt Nam mất đi mạng sống vì những căn bệnh hoàn toàn có thể chữa trị như tiêu chảy hoặc viêm phổi.
- Bóng đen suy dinh dưỡng: Theo các báo cáo mang tính bước ngoặt của UNICEF, nước ta từng ghi nhận tới 230 ngàn trẻ em bị suy dinh dưỡng thể cấp tính nặng, và điều đáng buồn là có tới 90% trong số đó không được tiếp cận các phác đồ điều trị kịp thời.
- Nghịch lý vùng cao: Tại các vùng núi phía Bắc, tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng thể thấp còi từng chạm ngưỡng gần 38% — một con số quá cao so với đà phát triển kinh tế chung.
Vòng lặp luẩn quẩn của "Nghèo đa chiều"
Hầu hết độc giả hoặc bạn bè trên mạng xã hội của thầy Híu thuộc nhóm đa số (người Kinh) nên đôi khi chúng ta khó hình dung hết bức tranh ở các vùng lõi nghèo. Trong một dự án đào tạo phối hợp giữa Học viện G.A.P và Trung tâm Hỗ trợ và Phát triển Sinh viên Việt Nam về các vấn đề xã hội, những dữ liệu thực tế đã chỉ ra một thực trạng đáng buồn: Có tới 46.4% trẻ em người dân tộc thiểu số rơi vào nhóm "nghèo đa chiều" (Multidimensional Poverty).
Nghèo đa chiều là khái niệm chỉ một cá nhân phải chịu đựng nhiều sự thiếu hụt cùng một lúc. Họ không chỉ thiếu thu nhập, mà còn bị tước đi các quyền cơ bản như: y tế, dinh dưỡng, nước sạch, vệ sinh môi trường, giáo dục, nhà ở hoặc cơ hội hòa nhập xã hội.
Ước tính toàn quốc có khoảng 5,5 triệu trẻ em đang phải sống trong tình trạng thiếu thốn ít nhất hai trong số các lĩnh vực cốt lõi nêu trên. Đặc biệt, trong tổng số 1,3 triệu trẻ em khuyết tật tại Việt Nam, cứ 10 em thì chỉ có vỏn vẹn 1 em có cơ hội được tiếp tục học lên bậc Trung học phổ thông.
Các nghiên cứu chuyên sâu về an sinh xã hội đã chứng minh một mối liên hệ hữu cơ, chặt chẽ giữa Giáo dục & Y tế: Một đứa trẻ bị tước đi cơ hội học tập cũng đồng nghĩa với việc em mất đi các quyền lợi chăm sóc y tế căn bản. Mắt xích gãy đổ này tạo nên một cái bẫy nghèo đói luẩn quẩn, khiến các em mãi không có cơ hội vươn lên để thay đổi số phận.
Hành trình 50 năm và lời gọi mời sẻ chia
Cứ mỗi mùa Tết đến xuân về, bên cạnh niềm vui đoàn viên, thầy Híu lại không khỏi chạnh lòng khi nghĩ về hàng triệu đứa trẻ đang vất vả mưu sinh ngoài kia. Câu chuyện của bé Hạo Nam năm xưa là một điểm nổ đau lòng của truyền thông, nhưng ngoài kia vẫn còn hàng triệu "bé Hạo Nam" khác đang âm thầm đối mặt với nghịch cảnh mỗi ngày mà không có camera hay báo đài nào ghi hình lại.
Thầy Híu từng làm một phép nhẩm tính cơ học: Nếu chúng ta thiết lập được một siêu dự án bền vững, giúp đỡ thành công cho 100 ngàn trẻ em thoát khỏi diện suy dinh dưỡng mỗi năm, thì chúng ta sẽ phải mất tới 50 năm liên tục để xóa sổ hoàn toàn tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em tại Việt Nam.
Con đường phía trước chắc chắn còn rất dài và đầy rẫy thách thức. Nhưng giáo dục và y tế là hai quyền lợi tối thượng không thể bị trì hoãn. Vì trẻ em Việt Nam — vì cơ hội được sống khỏe mạnh (y tế) và cơ hội được khai phóng tư duy (giáo dục) của các em, xã hội rất cần những cánh tay nối dài, cần nhiều hơn nữa những người làm giáo dục và làm cộng đồng vì một mục tiêu chung: Bình đẳng y tế và giáo dục (Health & Education Equity).
Mỗi một sự sẻ chia, dù là nhỏ nhất, đều có thể trở thành một mắt xích thay đổi cuộc đời của một đứa trẻ ở vùng trũng. Bạn nghĩ sao về việc chúng ta có thể bắt đầu đóng góp từ những hành động thực tế nào để cùng thu hẹp khoảng cách này?
Nhân một dịp suy ngẫm về health equity
- Thầy Híu "từng bị suy dinh dưỡng"
---
(*) Preventable deaths = a disease/condition leading to a preventable death is one which, in the light of understanding of the determinants of health at the time of death, all or most deaths from that cause could be avoided by public health interventions in the broadest sense.
(*) Multidimensional poverty = A person who is poor can suffer multiple disadvantages at the same time – for example they may have poor health or malnutrition, a lack of clean water or electricity, poor quality of work or little schooling.
---
Một số nguồn:
https://www.unicef.org/.../tr%E1%BA%BB-em-vi%E1%BB%87t-nam